Ардын Засгийн газрын 1922 оны 6 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуралдаанаар Хянан байцаах хэлтэс байгуулах шийдвэр гаргаж, дүрмийг баталснаар Төрийн хянан шалгах байгууллагын үйл ажиллагаа эхэлсэн гэж үздэг. Тэр цагаас хойш эдүгээ Төрийн хяналтын тогтолцоо хөгжлийнхөө түүхийн нэгэн зуун жилийг туулаад байна.
Улсын түр цагийн хурлын 1922 оны 6 дугаар сарын 23-ны өдрийн Ардын Засгийн газарт Хянан байцаах хэлтсийг байгуулжээ.
Хянан байцаах хэлтэс нь Ардын Засгийн газрын харьяанд дахь төрийн захиргааны байгууллага байв. 1922-1924 онд Ардын Засгийн газар нь цаг үеийн өвөрмөц байдлаас шалтгаалан хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийг бүрэн хамааран ажиллаж байсан учир Хянан байцаах хэлтэс нь мөн адил хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх үйл ажиллагааны хэрэгжилтийг хянан шалгах эрх мэдэл бүхий байсан байна.
Хянан байцаах хэлтсийн үйл ажиллагаа явуулах эрх зүйн орчныг тус хэлтсийн дүрмээр тогтоож, төрийн хянан шалгах байгууллага болохыг илэрхийлж, дүрэмд тус хэлтсийн гүйцэтгэх үндсэн үүргийг тодорхойлжээ. Үүнд:
Хянан байцаах хэлтсийн үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь нэгдүгээрт, улсын нэгдсэн төсөвт хяналт тавих, хоёрдугаарт, шалгагдаж буй албан байгууллагын санхүүгийн данс харааг нягтлан үзэж, зөрчил дутагдлыг илрүүлэх ба түүнийг хэрхэн шийдвэрлэх тухай саналаа Засгийн газарт өргөн мэдүүлэх, гуравдугаарт, олон албан газар, байгууллагуудын төсөв, санхүүтэй холбогдсон шинэ арга хэмжээ, хөрөнгө оруулалт зэргийг хянан үзэж Засгийн газарт өргөн мэдүүлэх явдал байв.
Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 1925 оны 10 дугаар сарын 27-нд хуралдсан 56 дугаар хурлаас Хянан байцаах хэлтсийг яам болгож өөрчлөх улс төрийн шийдвэр гаргажээ.
Ингээд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хоёрдугаар Хурлаас 1925 оны 11 дүгээр сарын 20-ны өдөр Бүгд байцаах яам байгуулахаар тогтоол гаргасан байна. Тус тогтоолыг үндэслэн 1925 оны 11 дүгээр сарын 19-ний өдөр хуралдсан Улсын нэгдүгээр Бага Хурлын нэгдүгээр тогтоолын дагуу Хянан байцаах хэлтсийг Бүгд байцаах яам болгон өөрчлсөн.
Хянан байцаах яам нь 1926 оны 12 сарын 10-ны өдөр татан буугдаж “Эдийн засгийн зөвлөлийн дэргэдэх Эдийн засгийн асуудлыг хянан байцаах хэлтэс" болсон байна.
1926 онд Хянан байцаах яам татан буугдаж, тус яамны эрхэлж байсан үйл ажиллагааны хяналт шалгалтыг Улсын Бага Хуралд, санхүүгийн хяналт шалгалтыг Эдийн засгийн зөвлөлийн харьяанд шилжүүлжээ.
Нийтээрээ хянан байцаах явдлыг Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдэд эрхлүүлэх болж, эдийн засгийн зөвлөлийн хянан байцаах хэлтсийн үндсэн үүрэг нь улс олон нийтийн өмч, хөрөнгийн ашиглалт зарцуулалтад хяналт тавьж байжээ. Хянан байцаах яамыг 1926 онд татан буулгасны дараа төрийн санхүүгийн хянан шалгах үйл ажиллагаа нь Эдийн Засгийн Зөвлөлийн дэргэд байгуулагдсан Хянан байцаах хэлтэст 1926-1930 онд төвлөрчээ.
Эдийн засгийн зөвлөлийн дэргэдэх эдийн засгийн асуудлыг хянан байцаах хэлтсийг 1930 оны 6 сард “Улсын хянан байцаах газар", 1930 оны 8 дугаар сард дахин Хянан байцаах яам болгон өөрчилсөн. Дахин байгуулагдсан Хянан байцаах яамны үндсэн үүрэг нь Улс олон нийт, үйлдвэр аж ахуйн газруудын ажлыг сайжруулах, тэдгээрийн ажил явуулга нь хувьсгалт байгууллагын бодлого зорилгод нийцэж байгаа эсэх, Засгийн хууль тогтоолын биелэлт болон улсын өмч хөрөнгийн ашиглалт зарцуулалтыг салгах, хүнд сурталтай тэмцэх, албан хаагчдын ажлын хариуцлагыг дээшлүүлэх албан хэрэг хөтлөлтийг эмх цэгцтэй болгох ажлыг хянан шалгахад оршиж байсан.
Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдээс ахин байгуулагдсан Улсын хянан байцаах яамны дүрмийг 6 бүлэг, 22 зүйлтэйгээр баталжээ. Уг дүрмээр Хянан байцаах яаманд яамны дэргэдэх коллеги, Ерөнхий хэлтэс, Хянан зааварлах хэлтэс, Мэдүүлсэн онц гомдол хэргүүдийг эрхлэх төв товчоо, хожим Орон тооны комиссыг байгуулжээ.
Хууль ба тогтоол зэргийн гүйцэтгэлийг хянах байнгын комисс гэдэг орон тооны бус байгууллагыг 1935 оны 1 сарын 1-ний өдрөөс байгуулж, комиссын даргаар ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Х.Чойбалсанг, Комиссын гишүүдээр Сангийн яамны сайд, Шүүх яамны сайд, Улсын прокурор, Сайд нарын Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга нарыг томилсон байна. Тухайн комиссын үндсэн үүрэг нь Засгийн газраас гаргасан хууль ба тогтоол тушаал зэргийг албан газар, албан тушаалын хүмүүсээс хэрхэн гүйцэтгэж байгааг хянаж байсан.
Хянан шалгах комисс орон тооны бус тул өөрийн ажилд Засгийн газрын болон яам, албан байгууллагуудын ажилтнуудыг татан авч, шаардлагатай шалгалтын ажилд оролцуулдаг, Засгийн газрын шийдвэрийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон заавар, зөвлөгөөг яам, газруудын удирдлага, ажилтнуудад өгдөг байжээ.
Улсын 22 дугаар Бага Хурлын шийдвэрийн дагуу 1939 оны 4 дүгээр сарын 24-нд хуралдсан Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөлийн хамтарсан хурлаас Засгийн газрын тогтоол, тушаалын биелэлтийг хянан шалгах хэлтсийг байгуулжээ. Ингэснээр төрийн хянан шалгах ажлыг эрхэлсэн орон тооны тусгай байгууллага долоон жилийн дараа ахин байгуулагджээ.
Тус хэлтсийн дүрмийг Засгийн газраас 1943 оны 8 дугаар сарын 3-ны өдрийн 55 дугаар хурлаар баталжээ. Уг дүрмээр Тогтоол тушаалын биелэлтийг хянан шалгах хэлтсийн ажил үүргийг Засгийн газраас гаргасан аливаа нэгэн тогтоол тушаал болон тус улсын хуулийн биелэлт гүйцэтгэлийг үргэлжид хянан шалгаж байх хэмээн тодорхойлжээ.
Хянан шалгах чиг үүрэг бүхий тэдгээр газар нь 1932 оноос Сангийн яамны харьяанд байгуулагдсан Санхүүгийн хянан байцаах газар, 1935 оноос Засгийн газрын дэргэд байгуулагдаж 1941 он хүртэл ажилласан Тогтоол, тушаалын биелэлтийг шалгах байнгын комисс, түүний үндсэн дээр 1941 оноос Засгийн газрын дэргэд байгуулагдаж 1947 он хүртэл ажилласан Тогтоол тушаалын биелэлтийг хянан шалгах хэлтэс эдгээр болно. Эдгээрээс гадна энэ хугацаанд байгууллагуудын дотоодын хяналт шалгалтыг хөгжүүлэх талаар зарим ахиц дэвшил гарчээ.
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв хорооны Тэргүүлэгчдийн 1947 оны 2 дугаар сарын 4-ний өдрийн хамтарсан хурлаар улс, олон нийт, хоршооллын өмчийг хамгаалах, улсын мөнгө, өмч хөрөнгийг шамшигдуулах явдалтай тэмцэх, улс, олон нийт, хоршооллын өмчийг хамгаалах тухай тогтоол гаргаж, уг ажлыг хариуцсан Улсын байцаан шалгах газрыг Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд байгуулахаар шийдвэрлэжээ. Мөн оны 3 дугаар сарын 15-ны өдрийн Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр Улсын байцаан шалгах газрыг байгуулж, түүний дүрмийг баталжээ.
Сайд нарын Зөвлөлөөс 1947 оны 6 дугаар сарын 13-нд гаргасан 27 дугаар тогтоолоор Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол, тушаалын биелэлтийг хянан шалгах хэлтсийг татан буулгаж, түүний үүргийг Улсын байцаан шалгах газарт хариуцуулжээ. Тус байгууллагын бүрэлдэхүүнд худалдаа-санхүүгийн, аж үйлдвэрийн, хөдөө аж ахуйн, нийгэм-соёлын, тусгай анги болон аймгууд дахь улсын байцаагч нар багтаж байжээ.
Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын байцаан шалгах газар нь Улсын ба олон нийт, хоршооллын өмчийг бүрэн бүтэн байлгах, олон яамд албан үйлдвэрийн газар, бааз агуулахаас бараа материалын зүйлүүдийг хууль ёсоор зөв ашиглаж буй эсэхэд хяналт тавьж байх, сайд нарын зөвлөлийн тогтоол, шийдвэр, улсын төлөвлөгөөний биелэлтэд гүйцэтгэлийн хяналт шалгалт хийж байх чиг үүрэгтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байв.
Аймаг бүрд Улсын байцаагч тус бүр 1 бүгд 10 байцаагч, аж ахуй, бичиг хэргийн ажилтан 8 хүнтэйгээр Улсын Байцаан Шалгах Газрын төв орон нутгийн аппаратыг буй болгож, өөрийн аппаратын ажиллах дүр заавар, мөрдлөгүүдийг гаргаж ажилдаа оржээ. Ингэж төв орон нутгийн бүрэлдэхүүн үнэн хэрэгтээ 7 дугаар сарын дундаас хойш жинхэнэ байцаан шалгах ажилдаа биечлэн орсон байна.
БНМАУ-ын IX их хурал улс орны өмнө дэвшүүлэн тавьсан зорилт, түүнийг хэрэгжүүлэх явцад тулгарсан бэрхшээл, цаашид анхаарч ажиллах асуудлуудыг тодорхойлон хэлэлцэж баталжээ.
Ялангуяа нийгмийн хөрөнгөөс хулгайлах, идэж ашиглах, хайр гамгүй хандах үрэлгэн байдал орон даяар газар авч байгаад дүгнэлт хийн улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөг ханган биелүүлэхийн тулд хөдөлмөрчдийн ажлын сахилга хариуцлага, улсын өмч хөрөнгөд эзний ёсоор хандах байдлыг дээшлүүлж, дээрх гэмт үйлдлүүдийг илрүүлэх, таслан зогсооход чиглэсэн тэмцлийг хүчтэй болгох бодлогыг хэрэгжүүлэхээр тогтсон байна.
1949 онд БНМАУ-ын 9 дүгээр Их Хуралд Ю.Цэдэнбал “БНМАУ-ын сонгуулийн системийн ардчиллыг цаашид улам бэхжүүлэх тухай" тавьсан илтгэлдээ “Улсын засаг төрийн газруудын өмнө тулгарч байгаа их зорилго нь улсын хяналтыг хүчтэй болгохыг шаардаж байна. Энэ учраас Сайд нарын Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд багтсан даргатай Улсын Хянан Шалгах Комиссыг Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд байгуулна" гэж шууд мэдэгдсэн байна.
Их Хурлын шийдвэрийн дагуу 1949 оны 2 дугаар сард Улсын Байцаан Шалгах газрыг Улсын Хянан Шалгах Комисс болгон өөрчилж, Комиссын дарга. нэг орлогч 2-3 байцаагчтай 4 анги. 18 аймгийг хамаарсан аймгуудад суугаа төлөөлөгч 13, нийт 20 гаруй ажилтантай зохион байгуулав.
1952-1957 ОН
Улсын Хянан Шалгах Комиссын ажлын тухай Сайд нарын Зөвлөлөөс 1954 оны 9 дүгээр сарын эхээр хэлэлцэж гаргасан тогтоолдоо одоогийн орон тоонд багтааж, төвдөө өргөдөл хүсэлтийг хянан барагдуулах тасаг нэг, алслагдсан, хүн ам ихтэй аймгуудад байнгын хяналт хийхэд төвөөс ирж очиход хүндрэлтэй байдаг зэрэг шалтгааныг харгалзан байцаагч нарын 2 багийг нэмж ажиллахыг зөвшөөрсөн байна. Иймд Ховд, Завхан, Говь-Алтай, Чойбалсан аймагт 1954 онд 2 хүний орон тоотой байнгын хяналт шалгалт хийх тасгийг нэмж байгуулж чадсан байна.
Сайд нарын Зөвлөлийн 1956 оны 5 дугаар сарын 16-ны өдрийн "Улсын Хянан Шалгах Комиссын үүргийг өргөтгөх тухай" 234 дүгээр тогтоолд заасны дагуу Улсын Хянан Шалгах Комиссын хоёр хэлтсийг татан буулгаж, Хөдөө аж ахуйн групп, Нийгэм, соёлын групп, Хууль цааз, өргөдөл, гомдлын групп хэмээн улс ардын аж ахуйн салбарын удирдлагын зохион байгуулалтад оруулжээ.
Улсын Хянан Шалгах Комисс нь 1949 оноос хойш 8 жил гаруйн хугацаанд ажиллахдаа улсын хяналт шалгалтын ажлыг нэр төртэй, амжилт бүтээлтэй зохион явуулж байжээ. Улсын Хянан Шалгах Комисс Монгол Улсын XX зууны түүхнээ тэмдэглэгдэн үлдсэн дөрвөн түүхэн үйл явц болох нэгдэлжих хөдөлгөөн, аж үйлдвэржилт, атрын аян, боловсрол, соёлын довтолгооны он жилүүдэд хийсэн их бүтээн байгуулалтын түүчээнд хүч нэмж, төрийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг байгаа боломждоо тулгуурлан чанартай явуулж, тухайн үеийн нам төрөөс дэвшүүлэн тавьсан зорилтын хэрэгжилтийг хангахад түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.
БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1959 оны 3 дугаар сарын 28-ны өдрийн зарлигаар Хянан Шалгах Яамыг татан буулгаж, Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан Шалгах Комиссыг байгуулжээ. 1959 оны 7 дугаар сарын 9-нд Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан Шалгах Комиссыг Сайд нарын Зөвлөлийн нэрийн өмнөөс шалгалт хийдэг болгон, 6 зүйлтэй дүрэм ба 2 сарын цалин хүртэл хэмжээний төлбөр ногдуулж байх эрхтэй мөнгөн төлбөрийн зааврыг мөн 5 зүйлтэйгээр баталжээ.
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан Шалгах Комиссыг Хөдөө аж ахуй, Үйлдвэр- барилга, Худалдаа-Санхүү, Нийгэм соёлын хэлтэс, тусгай тасагтайгаар зохион байгуулж үйл ажиллагааг нь эхлүүлжээ.
Сайд нарын Зөвлөлөөс 1959 оны 7 дугаар сарын 9-ны өдөр гаргасан 278 дугаар тогтоолоор баталсан Хянан Шалгах Комиссын дүрэмд “Улсын Хянан Шалгах Комисс нь Засгийн газрын нэрийн өмнөөс яамдын ажилд хяналт шалгалт хийх газар мөн” гэж тус байгууллагын эрх үүргийг нэмж тодотгожээ.
Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан Шалгах Комисс нь Сайд нарын Зөвлөлийн чухал тогтоол, шийдвэрийн гүйцэтгэлийг шалгах, социалист өмчийг хамгаалах, арвилан хэмнэлтийн зарчмыг сахиж биелүүлэхэд хяналт тавин, улсын сахилга батыг зөрчих явдалтай тэмцэх, улс хоршооллын аппаратын ажлыг сайжруулахад хяналт шалгалтыг чиглүүлэх эрхэм зорилготой ажиллаж байжээ.
Хянан Шалгах Комиссын 1965-1972 он хүртэлх үеийн үйл ажиллагаанаас үзэхэд үйлдвэр, аж ахуйн газруудад хяналт шалгалт хийхэд ажлынхаа нэлээд хэсгийг зориулж ирсэн ажээ. Тухайлбал, 1966 онд Мебелийн үйлдвэр, Налайхын нүүрсний уурхай, 1968 онд Чихэр боовны үйлдвэр, Архины үйлдвэр, Төмрийн завод, Зүүнхараагийн спирт завод, 1969 онд Дарханы цементийн завод, Аж үйлдвэрийн комбинат, Гурилын үйлдвэр, Мах комбинат, Цахилгаан станц, Сүүний завод, Буйрын загасны үйлдвэр, Шарын голын нүүрсний уурхай зэрэг газарт хяналт шалгалт хийжээ.
1972 онд БНМАУ-ын Ардын Хянан Шалгах Хороо буй болсонтой холбогдуулан БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан Шалгах Комиссыг татан буулгажээ.
Ардын хяналт шалгалтын нэгдсэн систем байгуулах шийдвэрийн дагуу аймаг, хот, районы намын хороодын Намын хянан шалгах комиссыг мөн татан буулгажээ.
Харин БНМАУ-ын ардын хянан шалгах бүх шатны байгууллагыг 1972 онд багтаан байгуулж дуусгах шийдвэрийг дээрх бүгд хурлаас гаргасан юм.
БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1972 оны 10 дугаар сарын 19-ний өдрийн 210 дугаар зарлигаар БНМАУ-ын Ардын Хянан Шалгах Хороог Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан Шалгах Комиссын үед ажиллаж байсан улс ардын аж ахуйн чиглэлээр ажиллах 3 газар, 4 хэлтэс, тусгай тасгийн зохион байгуулалт бүхий 50 гаруй орон тоотой байгуулжээ.
БНМАУ-ын Ардын Хянан Шалгах Хороо нь ардын хянан шалгах нийт байгууллагыг нэгтгэн удирдах, яам, тусгай газар, аж ахуй, соёл, хоршооллын байгууллагаас нам, засгийн удирдамж, улсын төлөвлөгөө, даалгаврыг биелүүлж байгаа байдлыг хянан шалгах, ардын хянан шалгах байгууллагын мэргэжлийн боловсон хүчнийг төвлөрсөн журмаар бэлтгэх, давтан сургах, хуваарилах ажлыг эрхлэх болжээ.
Ардын хянан шалгах байгууллага нь БНМАУ-ын Ардын Хянан Шалгах Хороо, аймаг, хот, район, зарим томоохон үйлдвэрийн газрын Ардын хянан шалгах хороо, албан байгууллага, үйлдвэрийн газар, аж ахуйн байгууллага, цэргийн анги, салбарын ардын хянан шалгах групп, пост байхаар тогтоосны дагуу 18 аймаг, Улаанбаатар хот, Сүхбаатар, Найрамдал, Октябрь, Ажилчны район, Налайх, Улаанбаатар төмөр замд харьяа Хянан шалгах хороогоо байгуулжээ. 1972 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны 260 дугаар тогтоолоор зөвшөөрч, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1972 оны 434 дүгээр тогтоолоор баталсан түр дүрэм, 435 дугаар тогтоолоор баталсан зааврыг Ардын Хянан Шалгах байгууллага мөрдөн ажиллаж байв.
1990 онд Монгол Улсад хэрэгжсэн ардчилсан шинэчлэлийн явцад олон жилээр төлөвшин тогтсон төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийг халж, зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд орсноор эдийн засгийн салбарт үндсэн өөрчлөлт гарч өмчийн олон хэлбэр бүрэлдэх үйл явц дэлгэрсэн билээ.
БНМАУ-ын АИХ-ын 1990 оны 9 дүгээр сарын 11- ний өдрийн 29 дүгээр тогтоолоор Ардын хянан шалгах байгууллагуудыг татан буулгах шийдвэр гарсны дагуу Улсын Бага Хурлаас 1990 оны 10-р сарын 4-ний өдөр гаргасан тогтоолоор 1991 оны 1 дүгээр сарын 1-ээр тасалбар болгон Ардын хянан шалгах бүх шатны байгууллагыг татан буулгасан юм.
БНМАУ-ын Засгийн газрын 1990 оны 28 дугаар тогтоолоор БНМАУ-ын холбогдох хууль, Засгийн газрын тогтоол шийдвэрийн биелэлт болон засгийн газрын байгуулсан байгууллагуудын үндсэн үүргийн биелэлтэд хяналт тавих, түүнчлэн барилга, түлш, эрчим хүч, уул уурхай, техникийн болон хөдөлмөр хамгааллын улсын хяналтыг гүйцэтгэх үүрэгтэйгээр “Засгийн газрын Хянан байцаах газар"-ыг байгуулсан боловч жил гаруйн дараа татан буулгажээ.
УИХ-аас 1995 онд “Төрийн хяналт, шалгалтын тухай" хуулийг баталж, Төрийн хянан шалгах хороог байгуулсан юм. Энэ нь нийгэмд бий болсон эдийн засгийн бодлогын үр дагаврыг магадлах, зохион байгуулалт, эмх цэгц, хууль бус үйл ажиллагааг таслан зогсоох, хуулийн хэрэгжилтийг биелүүлэх үүргийг гүйцэтгэхэд чухал түлхэц үзүүлэх болжээ.
1980-д оны дунд үеэс Монгол оронд өрнөж эхэлсэн өөрчлөн байгуулалтын үзэл санаа нь нам, улсын хянан шалгах байгууллагад үйл ажиллагаагаа цаг үеийн байдалтай уялдуулан шинэчлэн зохион байгуулах, боловсронгуй болгох түүхэн хөгжлийн шинэ үе тулж ирснийг сануулж байв.
Тус байгууллага үйл ажиллагаагаа дан ганц, нэг намын үйл ажиллагаа, социалист хамтын нөхөрлөлийн хүрээнд хязгаарлахгүйгээр олон улсын мэргэжил нэгт бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллах өргөн боломж нээлттэй болсон юм.
Ардын хянан шалгах байгууллагуудын бүтэц зохион байгуулалт. чиг үүргийг өөрчлөх замаар Монгол Улсын төрийн хянан шалгах байгууллага буй болгох түүхэн боломж 1990 оны ардчилсан хувьсгалын үр дүнд нээгдсэн юм.
Монгол Улсад 1990 оны эхээр хэрэгжсэн ардчилал, шинэчлэлийн үйл явц эрчимтэй өрнөж, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн хүрээнд хүчтэй нөлөөлж, төлөвшиж тогтсон төлөвлөгөөт эдийг засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжих эхлэл эрчимтэй явагдаж, монголын санхүү, эдийн засгийн салбарт өмчийн олон хэлбэр бүрэлдэх явц эхэлсэн билээ. Мөн улс төрийн хүрээнд 1990 онд хуралдсан МАХН-ын 19 дүгээр их хурал болон 8 дугаар бүгд хурлаас Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, нам, төрийн ажлын зааг ялгааг бий болгосон байна.
БНМАУ-ын АИХ-ын 1990 оны 9 дүгээр сарын 11 өдрийн 29 дүгээр тогтоолоор Ардын хянан шалгах байгууллагыг татан буулгах шийдвэр гаргажээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Улсын Бага Хурлаас 1990 оны 10 дугаар сард гаргасан тогтоолоор 1991 оны 1 дүгээр сарын 1-ээр тасалбар болгон Ардын хянан шалгах бүх шатны байгууллагыг татан буулгасан юм. Ардын хянан шалгах хорооны гүйцэтгэж байсан үүргийг яам, тусгай газар, улсын хяналтын бусад албадад шилжүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Гэвч шилжүүлсэн эрх үүргийг хэрэгжүүлэх талаар холбогдох байгууллагуудын үйл ажиллагаанд тодорхой ахиц гарсангүй. Засгийн газрын шийдвэрийн биелэлтэд хяналт тавих үүрэгтэй Улсын хянан байцаах газрыг байгуулсан боловч жил гаруйн дараа татан буулгажээ .
Өмч хувьчлалын үйл явцад төрийн өмч үрэгдэх, идэж завших, эвдэж устгах явдал нийгмийг хамарсан үзэгдэл болон өргөжиж, үйлдвэрийн газруудын машин техник, тоног төхөөрөмж үрэгдэж, үндэсний үйлдвэрлэл уналтад орж, улсын олон тэрбум төгрөгийн хөрөнгө үрэгдэн устаж, шударга бус явдал, албан тушаалаа урвуулан ашиглах явдал газар авч, ард олны амьдрал доройтон өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүн хомсдон эдийн засгийн хямрал гүнзгийрсэн билээ . Ийнхүү эдийн засгийн шилжилтийн явц улс төр, эдийн засаг, нийгмийн хүрээнд төдийгүй ард түмний амьдралд ч хүчтэй нөлөөлж байсны улмаас олон түмнээс энэ байдлаас гарах орчин үеийн төрийн хяналт шалгалтын байгууллагыг байгуулахыг хүсэж шаардаж байлаа.
Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат, УИХ-ын гишүүн Ж.Бямбадорж нарын санаачилгаар Улсын Их Хурал Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийг 1995 оны 3 дугаар сарын 22-ны өдөр хэлэлцэн баталсан юм. Энэ хууль нь төрийн хяналт шалгалтын тогтолцоо, эрх зүйн үндсийг тодорхойлж, хяналтын төв байгууллагын зохион байгуулалт, хяналт шалгалтыг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой харилцааг зохицуулахад чиглэгдсэн. Тухайн үеийн нийгэм, эдийн засгийн шаардлагын дагуу Монголын ард түмний хүсэн хүлээж байсан хуулиудын нэг болох энэхүү хуулийг 1995 оны 6 дугаар сарын 15-аас хэрэгжүүлж эхэлсэн байна.
Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль нь 7 бүлэг, 27 зүйл 123 хэсэг 105 заалт бүхий энэхүү цогц хуулийн Нийтлэг үндэслэл хэмээх нэгдүгээр бүлэгт тогтолцооны хувьд Төрийн хяналт шалгалт нь Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Төрийн хянан шалгах хороо, аймаг, нийслэлийн хянан шалгах хороо, төрийн захиргааны байгууллагын хяналт шалгалт, Үндсэн хуулийн Цэц, шүүх, прокурорын хяналт, нутгийн өөрөө удирдах байгууллагаас ... хэрэгжүүлэх хяналт шалгалтаас бүрдэхээр заасан. Харин зарим хамрах хүрээний хувьд Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчийн хяналт шалгалт, Үндсэн хуулийн цэц, Шүүх, прокурорын хяналттай холбогдсон харилцааг тухайн байгууллагын тус тусын хууль, тогтоомжоор зохицуулж өгсөн байна.
Монгол Улсын Төрийн хянан шалгах хорооны чиг үүргийг Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1-д: “Төрийн хянан шалгах хороо нь улсын төвлөрсөн төсвийн орлогын бүрдүүлэлт, төсвийн хөрөнгийн хуваарилалт, зарцуулалтыг хянан шалгах, төрийн өмчийн эд хөрөнгийн ашиглалт, зарцуулалт, хадгалалт, хамгаалалтад тавих хяналт шалгалтыг хэрхэн хэрэгжүүлж байгааг хянан шалгах, энэ хуульд заасан албан тушаалтан төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хэм хэмжээг зөрчсөн эсэхийг шалгаж дүгнэлт гаргах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага мөн” гэж онцлон тусгажээ.
Төрийн хянан шалгах байгууллагын эрхэм зорилго нь Төрийн эрх барих дээд байгууллагын үүргээ биелүүлэхэд нь Улсын Их Хуралд дэмжлэг үзүүлэх, эх орон, ард түмний эрх ашгийн төлөө Засгийн газрын хүлээх хариуцлага, үйл ажиллагааны үр ашиг, үр нөлөөг дээшлүүлэхэд туслах явдал юм. Ийм учраас Монгол Улсын Төрийн хянан шалгах хорооны эрхэмлэх үндсэн зарчмуудыг Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлд: “Төрийн хяналт шалгалт нь хууль дээдлэх, шударга ёсыг хангах, ил тод, бодитой байх зарчимд үндэслэсэн байна” гэж заажээ. Шинэ тутам байгуулагдсан Төрийн хянан шалгах хорооны тогтолцоо нь өмнөх Төрийн хяналтын байгууллагуудын зохион байгуулалтын бүтцээс эрс ялгаатай байлаа.
Төрийн хянан шалгах хорооны бүтэц, зохион байгуулалтын хоёр дахь томоохон өөрчлөлтийг 1997 онд хийсэн байна. Энэхүү өөрчлөлтөөр Судалгаа шинжилгээ, арга зүйн газар, Тамгын хэлтсийг шинээр нэмж байгуулжээ.
Ийнхүү манай улсад төрийн хөндлөнгийн хяналтын хараат бус байнгын ажиллагаатай, зөвлөлийн тогтолцоотой Төрийн хянан шалгах хороо гэсэн мэргэшсэн төрийн байгууллагын шинэ тогтолцоо бүрэлдэн тогтсон байна.
Төрийн аудитын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д: “Төрийн аудитын байгууллага санхүүгийн тайлангийн болон гүйцэтгэлийн аудит хийнэ” гэсэн нь санхүүгийн баримтын шалгалтын аргаас татгалзаж, төрийн аудитын орчин үеийн арга, хэлбэрт шилжих шинэ үүргийг хуулиар тогтоож өгсөн юм.
Төрийн аудитын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1- д: “Монгол Улсын Ерөнхий аудиторыг УИХ-ын даргын санал болгосноор Улсын Их Хурал 6 жилийн хугацаагаар томилох бөгөөд түүнийг нэг удаа улируулан томилж болно” гэж заасны дагуу Улсын Их Хурлын даргын санал болгосноор Улсын Их Хурлын 2003 оны 1 дүгээр сарын 03-ны өдрийн 6 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын Ерөнхий аудитораар Лхамсүрэнгийн Жавзмааг томилжээ.
Монгол Улсын Ерөнхий аудитор нь Үндэсний аудитын газрыг дотоод, гадаад харилцаанд төлөөлөх, аудит хийх төлөвлөгөө, хөтөлбөрийг хянаж батлах, ҮАГ-ын төсвийн зарцуулалтад хяналт тавих, УИХ-ын чуулганы болон Засгийн газрын хуралдаанд зөвлөх эрхтэй оролцох, хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд аудит, нягтлан бодох бүртгэл, захиргаа, боловсон хүчин, санхүүгийн үйл ажиллагааг чиглүүлж шийдвэр гаргах,үндэсний аудитын газрын бүтэц, орон тоог батлах, ерөнхий аудиторын орлогчоос бусад ажилтныг ажилд авах, албан тушаал дэвшүүлэх, ажлаас чөлөөлөх бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх болсон байна.
Аудитын дээд байгууллагуудын Олон улсын байгууллагын /ИНТОСАИ/-н батлан гаргасан Олон улсын ёс зүйн дүрмийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын 2003 оны 02 дугаар тушаалаар баталсан Төрийн аудитын байгууллагад ажиллагсдын ёс зүйн дүрмийг нийт ажиллагсад дагаж мөрдсөн байна. Энэ нь аудитор, шинжээчдийн ёс зүй, ажлын хариуцлагыг дээшлүүлэх, тэдгээрийг хөгжүүлэхэд ихээхэн ач холбогдол өгсөн байна.
Ийнхүү манай Улсад зөвлөлийн тогтолцоотой Төрийн хянан шалгах хороо гэсэн төрийн байгууллагаас төрийн хөндлөнгийн хяналтын хараат бус байнгын ажиллагаатай Үндэсний аудитын газар гэсэн ерөнхий аудиторын тогтолцоонд шилжсэн байна.
Үндэсний аудитын газрын хэмжээнд 2003-2008 онуудад Үндэсний стандарт болох Төрийн хяналт шалгалтын стандартыг хэрэглэх аргачилсан зөвлөмжийг АНУ-ын Төрийн хариуцлагын газрын “Ерөнхий бодлого, журмын гарын авлага”-ыг ашигласан боловсруулж, 2003 оны 4 дүгээр сараас аудитын ажилдаа мөрдөж эхэлжээ. Мөн санхүүгийн тайлангийн аудитад НБОУХ-ноос 2003 онд баталсан Аудитын олон улсын стандартыг нэвтрүүлсэн байна.
Төрийн аудитын байгууллагын чадавхыг бэхжүүлэх, аудитын олон улсын стандарт арга зүйг нэвтрүүлэхэд Олон улсын байгууллага, хандивлагч орны санхүүгийн тусламж ихээхэн хувь нэмэр оруулж ирсэн юм.
Үндэсний аудитын газрын хэмжээнд 2003-2008 онуудад Үндэсний стандарт болох Төрийн хяналт шалгалтын стандартыг хэрэглэх аргачилсан зөвлөмжийг АНУ-ын Төрийн хариуцлагын газрын “Ерөнхий бодлого, журмын гарын авлага”-ыг ашигласан боловсруулж, 2003 оны 4 дүгээр сараас аудитын ажилдаа мөрдөж эхэлжээ.
Төрийн аудитын байгууллагын чадавхыг бэхжүүлэх, аудитын олон улсын стандарт арга зүйг нэвтрүүлэхэд Олон улсын байгууллага, хандивлагч орны санхүүгийн тусламж ихээхэн хувь нэмэр оруулж ирсэн юм.
Улсын Их Хурлын 2009-2012 оны бүрэн эрхийн хугацаанд Монгол Улсын Ерөнхий аудитор Л.Жавзмаагийн бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны учир УИХ-ын 2009 оны 1 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 13 дугаар тогтоолоор үүрэгт ажлаас чөлөөлөгдөж, УИХ-ын 2009 оны 1 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор Ч.Раднаа Монгол Улсын Ерөнхий аудитораар томилогджээ.
Төрийн аудитын байгууллага аудитын шинэ хэлбэрүүдийг нэвтрүүлэх, арга зүйг боловсронгуй болгох, ижил төстэй олон улсын аудитын байгууллагын жишигт хүргэхийн тулд 2009-2012 онд Үндэсний аудитын газрын зохион байгуулалтын бүтцэд нэлээд өөрчлөлтүүд хийгдсэн байна.
Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын 2010 оны 12 дугаар сарын 30-ний өдрийн 132 дугаар тушаалаар Үндэсний аудитын газрын бүтэц, нэгжүүдийн чиг үүргийг шинэчлэн баталжээ. Энэхүү бүтцийн шинэчлэлээр Олон улсын жишгийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын зөвлөхийн орон тоог хасаж, Дотоод аудиторыг Монгол Улсын Ерөнхий аудиторыг дэргэд дотоод хяналтыг хариуцуулан томилсон байна.
Санхүүгийн болон гүйцэтгэлийн аудитын газруудад мэргэжил арга зүйн зөвлөл байгуулж, арга зүйч орон тоог нэмж бий болгожээ. Мөн санхүүгийн аудитын газрын багийн тоог нэгээр нэмж 4 багтай, гүйцэтгэлийн аудитын газрын багийн тоог хоёроор нэмж 5 багтай тус тус болгосон байна. Бодлогын газрыг Судалгаа, шинжилгээний газар болгон нэрийг нь өөрчилсөн байна.
Орон нутгийн аудитын газрууд 2009-2012 онд Үндэсний аудитын газрын зохион байгуулалтын бүтцийн дагуу, аудитор, шинжээчдээ санхүүгийн аудит болон гүйцэтгэлийн аудитын чиглэлээр дагнан ажиллуулахаар бүтцээ өөрчлөн зохион байгуулжээ.
2009-2012 онд Монголын Төрийн аудитын байгууллага Аудитын дээд байгууллагын өндөр түвшний хурал, семинаруудад оролцоод зогсохгүй, тэдгээрийн сонгуульт байгууллагын ажилд идэвхитэй хамтран ажиллаж ирсэн байна. Мөн хамтын ажиллагаа, тогтоосон орнуудтай хамтран ажиллах тухай харилцан ойлголцлын санамж бичгийн хүрээнд хоёр улсын төрийн аудитын байгууллагуудын цаашдын хамтын ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлох, төрийн аудитын байгууллагыг төлөвшүүлэхэд ач холбогдолтой арга хэмжээ болжээ.
Төрийн аудитын тухай хуулийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд Үндэсний аудитын газар 2009- 2012 онуудад аудитын шинэ хэлбэрүүдийг төлөвшүүлэх, АОУС-ыг цаашид хэрэгжилтийг хангахад чиглэгдсэн олон арга зүйг шинэчлэн боловсруулж, түүнийг хэрэгжүүлэхэд ихээхэн анхаарч ажиллаж ирсэн байна.
Монгол Улсын Үндэсний аудитын газрын гүйцэтгэлийн аудитын үйл ажиллагаа нь олон улсын стандартад нийцэж байгаа эсэх, төр, засгийн үйл ажиллагааны талаарх хараат бус, бодитой, найдвартай, ашиг тустай мэдээллээр Улсын Их Хурлыг хангаж чадаж байгаа эсэхээ үнэлүүлэх зорилгоор Норвегийн Ерөнхий аудиторын газрын дэмжлэгтэйгээр “Удирдлагын хөгжил” төслийг 2010 онд хэрэгжүүлсэн байна.
УИХ-ын 2012 оны 10 дугаар сарын 11-ний өдрийн 46 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын Ерөнхий аудитораар Аюурын Зангадыг томилов.
Төрийн аудитын тухай хууль 2003 онд хэрэгжиж эхэлснээс хойш 10 жилийн дотор манай улсын эдийн засаг үлэмж хэмжээгээр өсөн тэлж, гадаадын хөрөнгө оруулалт, зээл, тусламж, төсвийн орлого, зарлага хэд дахин нэмэгдсэн нь төрийн аудитын эрэлт хэрэгцээг эрс өсгөж байв. Мөн төрийн аудитын байгууллагад хуулиар төсвийн хөрөнгө болон төсвийн хөрөнгийн оролцоотой хэрэгжих төслүүдийн техник, эдийн засгийн үндэслэл, хөрөнгө оруулалтын гэрээний төсөлд аудит хийж, дүгнэлт гаргах, нам эвслийн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, сонгууль зохион байгуулахтай холбогдсон улсын төсөв болон нам эвслийн нэр дэвшигчийн сонгуулийн зардлын санхүүжилт, түүний гүйцэтгэлд аудит хийх гэх мэт “стандарт бус” шинэ томоохон чиг үүргүүдийг нэмж ногдуулсан байв. Түүнчлэн, гадаадын зээл тусламж, төрийн өмч хөрөнгийн болон төсвийн хөрөнгийн ашиглалт, хамгаалалт сулрах, үр өгөөж нь буурах үйл явц үргэлжилж, төсөв захирагч нарын эрх мэдэл нэмэгдэх хэрээр төрийн аудитын чанар, үр дүн, үр нөлөөг дорвитой сайжруулах хэрэгцээ шаардлага тулгарсан тийм цаг үе 2012 онд тохиосон байлаа.
2012-2016 онд төрийн аудитын бие даасан хараат бус байдлыг хангаж, үйл ажиллагааны үр нөлөө, үр дүн, үр ашгийг дээшлүүлэх бодлого, зорилтоо тодорхойлж, түүнд нийцүүлэн төрийн аудитад хууль, эрх зүйн, мэргэжил, арга зүйн болон тогтолцоо, зохион байгуулалтын дараах томоохон өөрчлөлт, шинэчлэлийг хийсэн байна.
Хууль эрх зүйн болон тогтолцооны шинэчлэл: Төрийн аудитын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийг 2013 оны 11 дүгээр сарын 19-ний өдөр УИХ-аар батлуулав. Нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан Төрийн аудитын тухай хуульд нийцүүлэн төрийн аудитын байгууллагын үйл ажиллагааг зохицуулдаг холбогдох бүх эрх зүйн актуудыг өөрчлөн шинэчилж, 2014 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс хууль эрх зүйн шинэ орчинд шилжиж ажиллав.
Хууль эрх зүйн энэхүү өөрчлөлтийн дүнд төрийн аудитад бие даасан хараат бус байдлыг хангахад чиглэсэн тогтолцооны болон менежментийн томоохон шинэчлэл хийгдсэн юм. Тэдгээрийг тоймлон авч үзвэл: Төрийн аудитыг чиглэлийн босоо шугаман удирдлагатай тогтолцоонд шилжүүлж, гүйцэтгэх аудитын сэдвийг болон аудит хийх санхүүгийн нөөцийн төсвийг хянаж батлах, төрийн аудитын байгууллагын бүтцийн ерөнхий бүдүүвч, орон тооны дээд хязгаарыг тогтоох, санхүүгийн болон үйл ажиллагааны тайланг хэлэлцэж, дүгнэх эрх мэдлийг зөвхөн УИХ-ын Төсвийн байнгын хороонд хариуцуулсан хуулийн зохицуулалттай болов. Ингэснээр тус байнгын хороо төрийн аудитын хараат бус байдлыг хангах баталгаа болж, Үндэсний аудитын газрын улс төрийн болон санхүүгийн хараат бус байдлыг эрс сайжруулах хууль эрх зүйн орчин бүрдсэн байна.
Мөн нийслэл, аймгийн аудитын байгууллагуудыг төрийн аудитын бүтцийн босоо удирдлагад бүрэн шилжүүлж, төсвийг нь Ерөнхий аудиторын төсвийн багцад харьяалуулан улсын төсвөөс санхүүжүүлж эхлэв.
Үндэсний аудитын газарт бүтцийн шинэчлэл хийж, аудитын мэргэжлийн хамтын удирдлагыг эрхэлсэн Аудитын зөвлөл байгуулж, үйл ажиллагааг нь Үндэсний аудитын газрын дэд даргад, мөн төрийн аудитын системийн санхүү, зохион байгуулалт, менежментийн хамтын удирдлагыг эрхэлсэн Удирдах зөвлөл байгуулж, үйл ажиллагааг нь Ерөнхий менежерт тус тус хариуцуулав.
Аудитын гурван төрлөөр дагнасан гүйцэтгэлийн, санхүүгийн, нийцлийн аудитын мэргэжлийн газруудыг Үндэсний аудитын газарт байгуулж, орон нутгийн аудитын байгууллагуудтай чиг үүргийн шугаман холбоотой болгов. Улмаар бүтцийн нэгж хэлбэртэй аудитын багуудыг өөрчилж, нэг төрлөөр дагнасан болон гүйцэтгэл, нийцэл, санхүүгийн тайлангийн хамтарсан иж бүрэн аудит хийх, нийслэл, аймгийн ажилтнуудаа татан оролцуулж өргөтгөсөн бүрэлдэхүүнтэй томоохон аудитын баг бүрдүүлж ажиллуулах боломжтой болов.
Энэ бүхний дүнд Үндэсний аудитын газрыг төрийн аудитын системийн дээд байгууллагын “статус”-т бүрэн шилжүүлж, Ерөнхий аудитор төрийн аудитыг нэгдмэл бодлого, удирдлагаар хангаж, бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх, улмаар төрийн аудитын байгууллагын хараат бус байдлыг хамгаалах баталгаа болж ажиллах нөхцөл боломжийг бүрдүүлэв.
УИХ-ын 2017 оны 1 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын Ерөнхий аудитораар Доржсүрэнхорлоогийн Хүрэлбаатарыг томилжээ.
Үндэсний аудитын газар бүтцийн хувьд Удирдлагын зөвлөл, Дотоод аудит, чанарын баталгаажуулалтын алба, Ёс зүйн зөвлөл, Ерөнхий аудиторын зөвлөх, Ерөнхий аудиторын орлогч 2, аудитын зөвлөл, Санхүүгийн аудитын газар 5 албатай, Гүйцэтгэлийн аудитын газар 5 албатай, Нийцлийн аудитын газар 2 албатай, Бодлого төлөвлөлтийн газар, Тамгын газар, Хуулийн хэлтэс, ажлын алба, Сургалтын төв гэсэн нэгжүүдтэй зохион байгуулагдсан байна. Энэхүү тушаалаар Үндэсний аудитын газар орон тооны хувьд Удирдлага- 5, Дотоод аудит, чанарын баталгаажуулалтын алба-5, Ерөнхий аудиторын орлогчийн харьяанд ажиллах бүтцийн нэгжүүд- 7, Санхүүгийн аудитын газар-27, Гүйцэтгэлийн аудитын газар-25, Нийцлийн аудитын газар-9, Бодлого төлөвлөлтийн газар-6, Тамгын газар-16, Хуулийн хэлтэс-3 бүгд 65 орон тоотой ажиллахаар батлагджээ.
Үндэсний аудитын газрын бүтэц зохион байгуулалт, чиг үүрэг, орон тоонд өөрчлөлт орсонтой холбогдуулж, Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын 2017 оны 05 дугаар сарын 10-ны өдрийн А/84 дүгээр тушаалаар Үндэсний аудитын газрын бүтэц, зохион байгуулалт, бүтцийн нэгжүүдийн чиг үүрэг, үйл ажиллагааны чиглэл, орон тоо, албан тушаалын жагсаалтыг шинэчлэн баталж, мөрдсөн байна.
Ёс зүйн зөвлөл нь Төрийн аудитын байгууллагын ёс зүйн дүрмийг шинэчлэх, боловсронгуй болгох чиглэлээр санал боловсруулах, Төрийн аудитын байгууллагын ажилтны ёс зүйн дүрмийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, Төрийн аудитын байгууллагын ажилтны ёс зүйн зөрчилтэй холбоотой мэдээллийн мөрөөр шалгалт хийж, дүгнэлт гаргах, Төрийн аудитын байгууллагын ажилтнуудад ёс зүйн сургалт явуулах чиг үүргийг үүргийг хэрэгжүүлж ажилласан.
Аудитын иргэний танхим нь Ерөнхий аудиторын дэргэд орон тооны бус 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй байх бөгөөд тэдгээрийг Ерөнхий аудитор томилж, чөлөөлнө.
Чанарын баталгаажуулалтын алба нь үйл ажиллагаандаа Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын 2014 оны 77 дугаар тушаалаар баталсан Аудитын чанарын баталгаажуулалтын журмыг баримталж ажиллаж байсан.
Дотоод аудитын алба нь үйл ажиллагаандаа Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын 2014 оны 19 дүгээр тушаалаар баталсан Төрийн аудитын байгууллагын дотоод аудитын дүрмийг баримталж ажиллаж байсан.
Бодлого, төлөвлөлтийн газар нь Ерөнхий аудиторын төрийн аудитын төрөлжсөн байгууллагуудыг хариуцсан орлогчийн шууд удирдлага дор үйл ажиллагаа явуулах бөгөөд төрийн аудитын төрөлжсөн болон орон нутгийн байгууллагыг мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангах зорилгоор аудитын удирдлага, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны асуудлаар судалгаа хийж, санал бэлтгэх ба аудитын стандарт, дүрэм, журам, заавар, аргачлал боловсруулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлэн ажиллаж байлаа.
Санхүүгийн аудитын газар нь Үндэсний аудитын газрын аудит хийх бүрэн эрхийн хүрээнд санхүүгийн тайлангийн аудит хийж, шалгагдагч байгууллагын санхүүгийн тайлан, санхүүгийн байдал, үйл ажиллагааны үр дүн болон мөнгөн гүйлгээг нягтлан бодох бүртгэлийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зарчмууд, нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын болон үндэсний стандартад нийцүүлэн үнэн зөв гаргасан эсэх талаар дүгнэлт гаргаж, баталгаажуулах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлж ажиллаж байжээ.
Гүйцэтгэлийн аудитын газар нь Үндэсний аудитын газрын аудит хийх бүрэн эрхийн хүрээнд гүйцэтгэлийн аудит хийж, шалгагдагч байгууллага чиг үүргээ хэрэгжүүлэхдээ өөрийн нөөцийг хэрхэн арвич хямгач, үр ашигтай бөгөөд үр нөлөөтэй ашиглаж байгаад дүгнэлт, гаргаж, зөвлөмж өгөх үндсэн чиг үүрэг хэрэгжүүлэн ажиллаж байсан.
Нийцлийн аудитын газар нь Үндэсний аудитын газрын аудит хийх бүрэн эрхийн хүрээнд нийцлийн аудит хийж, хууль тогтоомж, нийтээр дагаж мөрдөх эрх зүйн актаар тогтоосон шаардлагын хэрэгжилтэд дүгнэлт гаргах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлжээ.
Төрийн аудитын байгууллагын хэмжээнд Төрийн аудитын тухай хууль болон Төрийн албаны тухай хуулийн хэрэгжилтийг хангаж, Төрийн аудитын байгууллагын ил тод нээлттэй, шударга байдал, төрийн албаны стандартыг хэрэгжүүлэх хүрээнд Төрийн аудитын байгууллагын үйл ажиллагааг зохицуулсан Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын дэргэд сонгон шалгаруулалтын комисс ажиллуулж, ажиллах журам, Төрийн аудитын байгууллагын удирдах болон гүйцэтгэх албан тушаалд томилогдох ажилтныг сонгон шалгаруулах журам, Төрийн аудитын байгууллагын удирдах болон гүйцэтгэх албан тушаалд анх ороход мэргэшлийн шалгалт авах журам, Төрийн аудитын байгууллагад анх ороход авах мэргэшлийн шалгалтын үнэлгээ дүн гаргах заавар, Төрийн аудитын байгууллагын албан тушаалын зэрэг дэв, түүний нэмэгдэл олгох журам, Төрийн аудитын байгууллагын шагналын журам, Төрийн аудитын байгууллагын аудитор, шинжээчийн мэргэшлийн түвшин ахиулах сургалт, мэргэшлийн mзэрэг олгох журам зэрэг журам, дүрмийг шинээр болон шинэчлэн боловсруулж, Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын тушаалаар батлуулан мөрдөж ажилласнаар тус байгууллагын эрх зүйн таатай орчин бүрдэж, ажлын бүтээмж дээшилсэн байна.
Улсын Их Хурал Доржсүрэнгийн Занданбатыг УИХ-ын 2019 оны 5 дугаар сарын 09-ний өдрийн 46 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын Ерөнхий аудитораар томилжээ.
Монгол Улсын Их Хурлаас 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр баталсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн тухай хуулийн Хорин тавдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 7 дахь заалтад: Төрийн санхүү, төсвийн хяналтыг хараат бусаар хэрэгжүүлэх байгууллагын бүрэн эрх, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журмыг хуулиар тогтооно гэж хуульчилсан нь Төрийн аудитын байгууллагын хараат бус байдлыг баталгаажуулсан.
Төрийн аудитын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг 2020 оны 3 дугаар сарын 27-ны өдөр Улсын Их Хуралд өргөн барьсан юм. УИХ-ын 2020 оны хаврын ээлжит чуулганы 2020 оны 5 дугаар сарын 01-ний өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Төрийн аудитын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг бүхэлд нь дэмжих санал хураалтаар гишүүдийн 78 хувь нь дэмжиж баталснаар “Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу Үндэсний аудитын газар Үндсэн хуулийн буюу хараат бус төрийн аудитын байгууллага болох хууль эрх зүйн шинэ орчин бий болсон түүхэн жил болжээ.
Төрийн аудитын эрх зүйн орчны дээрх шинэчлэл нь тус байгууллагын үйл ажиллагааны чиглэл, хараат бус байдлыг олон улсын чиг хандлага, зарчим, стандартад нийцүүлэн бататгаснаас гадна “төрийн санхүү, төсвийн хяналт” гэсэн ойлголтыг өргөн агуулгаар буюу төрийн санхүү, төсөв, хөтөлбөр, төсөл, арга хэмжээ, эргэн төлөгдөх нөхцөлөөр ашиглуулах үйл ажиллагаа, хувьчлал, дуудлага худалдаа, техник, эдийн засгийн үндэслэл, хөрөнгө оруулалт, худалдан авах ажиллагаа, зээллэг, гадаад зээл, тусламж, хандив, санхүүгийн дэмжлэг, өрийн баталгаа, үнэт цаас, бүх төрлийн гэрээ, хэлцэл болон бусад аливаа үйл ажиллагааны төлөвлөлт, гүйцэтгэл, ашиглалт, зарцуулалт, хэрэгжилт, тайлагнал болон нийтийн өмчтэй холбоотой бүх үйл ажиллагаанд төрийн аудит хийхийг ойлгохоор тодорхойлж өгсөн.
Ингэснээр Төрийн аудитын байгууллага нь хууль дээдлэх, хараат бус, бие даасан байх, шударга ёсыг хангах, мэдээллээр бүрэн хангагдах, ил тод, бодитой байх, төрийн аудитын олон улсын нийтлэг стандартад нийцсэн байх зарчмыг баримталдаг төрийн санхүү, төсвийн хяналтыг хараат бусаар хэрэгжүүлэх замаар нийтийн өмчийг зохистой хуваарилах, ашиглах, зарцуулахад тавигдах хяналтын эрх зүйн үндсийг тогтоож, үйл ажиллагаагаа өнөөгийн нөхцөл шаардлагад нийцүүлэн явуулах таатай нөхцөлийг бий болгосон байна.
Төрийн аудитын байгууллага аудитын үйл ажиллагааг цахимжуулах ажлыг эхлүүлж, бодит цаг хугацааны аудитыг хэрэгжүүлсэн, төрийн аудитыг нэгтгэн удирдах тогтолцоог бүрдүүлж, аудитыг цаг хугацаа, орон зайн хамааралгүйгээр үр нөлөөтэй гүйцэтгэн ажиллаж байна. Төрийн аудитын байгууллага шалгагдагч этгээд, шилэн дансны мэдээллийн санг үүсгэж, тусгайлсан аудит болох сонгуулийн хандивын зардлын хяналт гүйцэтгэх болон сургалт, хөгжлийн зэрэг 10 төрлийн системийг амжилттай хөгжүүлж, илүү үр бүтээлтэй ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна.
